monografia kromołowa 1193-1939 autorstwa jerzego antoniego maciążka

Wpisany przez Mariusz Golenia niedziela, 04 stycznia 2026 17:53

Monografia „Kromołów 1193–1939” to monumentalne dzieło historyczne poświęcone najstarszej dzielnicy Zawiercia, którego premiera oraz promocja odbyła się 28 listopada 2025 roku w Pałacyku nad Wartą, na której to gościła Córka autora z rodziną. Publikacja ta stanowi najobszerniejsze jak dotąd opracowanie dziejów Kromołowa, liczące blisko 900 stron. Przedstawię Państwu w tym artykule kulisy powstania publikacji, prac nad książką. W kolejnym wpisie szczegółowiej przedstawię postać autora monografii.

Głównym autorem opracowania jest śp. Jerzy Antoni Maciążek, regionalista i badacz lokalnych dziejów, który poświęcił lata na zgromadzenie materiałów do tej publikacji. Jak sama określiła to dzieło autora, rodzina i przyjaciele: ...ta książka jest ukoronowaniem jego wielu lat pracy... Wydanie monografii stało się możliwe dzięki współpracy lokalnych instytucji i osób zaangażowanych w ochronę dziedzictwa regionu. Nie byłoby tej książki gdyby nie pan Stefan Rotarski – przedsiębiorca, były wiceprzewodniczący Rady Miejskiej w Zawierciu, radny Kromołowa. Pan Stefan przedstawił pomysł napisania historii Kromołowa panu Jerzemu Maciążkowi i nakłonił autor do rozpoczęcia prac, które przypadły na czasy covidowe, gdzie dostęp do materiałów był bardzo utrudniony. Dlatego prace nad książką trwały cztery lata. Jak pisze autor: „Przyszedł do mnie mój powinowaty Stefan Rotarski od kilku pokoleń związany z Kromołowem… i kilkakrotnie usiłował przekonać mnie do podjęcia prac nad dziejami Kromołowa. Uległem… ale zastrzegłem, iż będzie ono dotyczyć tylko historii miasta do 1939 roku”. I tak się zaczęło pisanie monografii, gdzie prawą ręką pana Jerzego był siostrzeniec Dominik Ptaś.

Nie byłoby tego dzieła gdyby nie ponownie szeroka współpraca lokalnych przedsiębiorców oraz mieszkańców a na końcu wsparcia finansowego na wydanie książki ze strony Miasta Zawiercie w roku 110-lecia nadania praw miejskich. W tym miejscu wyrażając szczególne słowa podziękowania dla pana Stefana Rotarskiego, chciałbym podziękować wszystkim mecenatom tej książki. I powtarzając za autorem przekazać wyrazy wdzięczności dla Państwa Elżbiety i Piotra Jurczyk, Państwa Olgi i Stefana Król, Pana Włodzimierza Króla, Pana Miłosza Lendora, Państwa Joli i Tomasza Pacia, Panu Edmundowi Zygmańskiemu. Dziękuję w imieniu społeczności Kromołowa również Pani Annie Nemś - Prezydent Miasta Zawiercie oraz radnym Rady Miejskiej za środki finansowe na wydanie książki. A dalej wczytując się w treść podziękowań zwartych w książce składam wyrazy podziękowania osobom, które wsparły autora posiadanymi materiałami historycznymi: Panu Aleksandrowi Bąbie, Mariuszowi Goleni, Panu Henrykowi Cieśli, Państwu Barbarze i Janowi Figlom, Paniom Annie i Jadwidze Małeckim, Pani Dorocie Iskierce-Kot, Panu Sławomirowi Gębce, Panu Wacławowi Gębarskiemu, Panu Marcinowi Bargierowi, Panu Zbyszkowi Cholewce, Panu Wiesławowi Filipczykowi oraz Panu Tomaszowi Wrońskiemu – pracownikom Archiwum Narodowego w Krakowie, Pani Danucie Janakiewicz z Centralnego Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach. Za tłumaczenia podziękowania dla Pani Anny Sokołowej. A za „koszące loty po archiwach” podziękowania dla Pana Dominika Ptasia. Na koniec podziękowań dodam od siebie – dziękuję Panu Jerzemu za wszystkie długie rozmowy telefoniczne, e-maile… za przekazaną wiedzę… za opowiadania historii… za życzliwość, poczucie humoru i „sprawdziany”, czy dużo zapamiętałem z „prywatnych lekcji” historii autora…

Aby powstała ta książka, którą część z Państwa ma już w swoich domach, autor musiał sięgnąć do materiałów, dokumentów z archiwum państwowych, kurii, parafii w Kromołowie. Materiałów od osób prywatnych i innych źródeł. Bibliografia, to 486 pozycji – w tym 71 tytułów prasowych. Do przeglądu 132 gazety oraz 27 dzienników urzędowych. Źródła niepublikowane (archiwalia) – rękopisy w języku: polskim, staropolskim, łacińskim, niemieckim i rosyjskim. Większość do przetłumaczenia. Objętości teczek to od 3 do 700 stron

Zakres tematyczny i zawartość

Książka szczegółowo dokumentuje ponad siedem wieków historii miejscowości – od daty pierwszej wzmianki (1193 r.) aż do wybuchu II wojny światowej w 1939 roku. Czytelnicy znajdą w niej m.in.:

• Początki osadnictwa: Analizę najstarszych dokumentów i ramy czasowe formowania się Kromołowa.

• Rozwój gospodarczy i społeczny: Opis czasów, gdy Kromołów posiadał prawa miejskie oraz historię tutejszego rzemiosła (m.in. sukiennictwa i warsztatów bawełnianych).

• Relacje z Zawierciem: Procesy scalania się osad i wpływ rozwoju przemysłowego na utratę znaczenia administracyjnego Kromołowa na rzecz nowo powstającego miasta.

• Dziedzictwo sakralne i zabytki: Historię miejscowej parafii, kościoła z romańskimi elementami oraz nieistniejącego już dworu obronnego.

Znaczenie publikacji

Monografia jest uznawana za „święto historii” i kompendium wiedzy o tożsamości regionalnej. Dzięki bogatej bibliografii i wykorzystaniu niepublikowanych wcześniej źródeł, stanowi fundament dla dalszych badań nad historią Jury Krakowsko-Częstochowskiej, Powiatu Zawierciańskiego, Miasta Zawiercie z najstarszą dzielnicą Kromołowem… od którego wszystko się zaczęło…

p.s. - bardzo dziękuję wszystkim przybyłym mieszkańcom, gościom na premierę książki do Pałacyku nad Wartą. Był to nie zapomniany wieczór, wśród tak licznej publiczności.